Markizaat

Zichtbaar verleden, toekomst in de maak

Van slotkasteel, via industrie en onderwijs, naar brede zorgsite

Lokaal bestuur Lede en Woonmaatschappij Dender-Zuid willen op de Markizaatsite een lokaal dienstencentrum en sociale seniorenappartementen realiseren. Dit gebeurt in samenwerking met het bestaande woonzorgcentrum. Het project liep echter vast, omdat er eerst nood was aan een overkoepelende erfgoedvisie voor de hele site. Daarom werkt het bestuur nu aan een vooronderzoek masterplan Markizaat. Dit plan geeft vanuit erfgoedperspectief een ruimtelijke totaalvisie. De studie van ARAT architecten vormt daarbij het fundament.

Van waar komt de naam Markizaat?

Rond 1600 stond België onder Spaans bewind en was Lede al bekend als een heerlijkheid, een lokale bestuurseenheid. In 1607 werd de heerlijkheid Lede eerst tot baronie en later in 1633 tot markizaat verheven door de koning van Spanje. Dat gaf Lede meer prestige en rechten. Aan het hoofd stond een markies. De eerste markies in Lede was William (Willem) Bette. De familie Bette, een invloedrijke Gentse adellijke familie, bleef hier de gezagsdrager tot 1792. Eeuwenlang was het domein het thuis van de familie Bette.

Is de huidige ruïne dan een overblijfsel van het kasteel?

Daar mogen we van uitgaan. Doorheen de eeuwen onderging het kasteel grote veranderingen. Historische kaarten tonen een bescheiden kasteel met slotgracht, later uitgebreid met nieuwe vleugels, hoektorens en een poortgebouw. Het huidige klassieke uitzicht ontstond pas in de 18de eeuw. De Italiaanse architect Servandoni tekende rond 1761 de voorgevel met Dorische zuilen en een driehoekig fronton. De boerderijvleugel, het enige volledig bewaarde gebouw, dateert uit dezelfde periode (1777–1824) en maakte deel uit van het neerhof, de kasteelboerderij.

Wanneer werd het een schooldomein?

De site kende na de adellijke periode een industriële fase in de 19de eeuw. De slotgracht verdween en er kwamen industriële gebouwen tussen het kasteel en de huidige Markizaatstraat. Hier werden azijn, suiker en jenever geproduceerd. Ook een weverij en een tabaksfabriek waren aanwezig. De boerderijvleugel werd een bedrijfsgebouw. Het Hollands Paviljoen stamt eveneens uit deze periode. Vandaag is enkel de kelder nog zichtbaar.

In 1897 startten de zusters van Jupille met een kostschool op de site. De vrij recente schoolvleugels en de kapel bepaalden in de 20ste eeuw het beeld van de site. Dit is het beeld dat het collectieve geheugen van veel Ledenaren bepaalt, maar het is slechts één van de lagen die het Markizaat heeft gekend.

Van waar komt de naam Kasteel van Mesen?

Na de Eerste Wereldoorlog ontstond het Institution Royale de Messines, een stichting uit Mesen (nu Heuvelland, West-Vlaanderen). Deze stichting bood onderdak en onderwijs aan kinderen van (gesneuvelde) soldaten. Na de Tweede Wereldoorlog konden ook meisjes uit Lede hier naar school. De school sloot definitief in 1969. In 1999 kocht de gemeente het domein, maar decennia van wanbeheer lieten sporen na. Een groot deel van de gebouwen viel niet meer te redden en werd gesloopt.

Wat maakt deze site erfgoedtechnisch bijzonder?

Volgens Arat is de gelaagdheid van de site uniek. Het Markizaat is als een palimpsest: een plaats die telkens heruitgevonden wordt, maar steeds sporen van het verleden bewaart. Dat zie je in de ruimtelijke structuur, gevels en gewelven.

Erfgoedstudie als kompas voor de toekomst

Arat is van mening dat de historische lagen nu moeten dienen als leidraad voor nieuwe keuzes. Ze bepalen waar ingrepen mogelijk zijn, welke schaal en materialen passen en wat eerst hersteld of toegelicht moet worden. Zo vormt het lokaal dienstencentrum met seniorenappartementen een nieuwe laag die de identiteit van het Markizaat versterkt, in plaats van te verstoren.